Дар фарҳанг ва дини исломӣ калимаҳо ва ибораҳое мавҷуданд, ки на танҳо маънои луғавӣ, балки қабати амиқи маънавӣ низ доранд. Яке аз чунин истилоҳоти муҳим «Таъвуз» мебошад. Ин ибора, ки дар аввали ҳар як кори хайр ва пеш аз хондани Қуръони Карим такрор мешавад, вазифаи беназир дар ҳифзи инсон аз шарри шайтон ва ҳамроҳони ӯ дорад.
Таъвуз чист ва маънои луғавии он кадом аст?
Калимаи Таъвуз (арабӣ: التعوذ) аз решаи арабии «ع-و-ذ» (а-в-з) гирифта шуда, маънои паноҳ бурдан, паноҳ хостан ва сиҳҳат талабиданро дорад. Дар луғатҳои забони тоҷикӣ ин калима ба маъноҳои зерин шарҳ дода мешавад:
- Паноҳ бурдан — аз шарру бало нигоҳ доштани худ;
- Сиҳҳат талабидан — дархости ҳифз ва саломатӣ аз ҷониби Худо;
- Ҳимоя хостан — муроҷиат ба қудрати олии Илоҳӣ барои эмин доштан аз ҳар гуна хатар.
Дар истилоҳи динӣ, Таъвуз ифодаи эътиқод ва боварии комили инсон ба он аст, ки ягона паноҳгоҳ ва ҳимояткунандаи ӯ аз ҳамаи шарру мусибатҳо, васвасаҳои нафсӣ ва фиребҳои шайтон танҳо Аллоҳ Таъоло мебошад.
Натиҷаи Таъвуз: «Аъузу биллоҳ»
Шакли амалӣ ва натиҷаи Таъвуз ибораи мубораки «Аъузу биллоҳи минаш-шайтони рражим» (Аъузу биллоҳ) аст, ки маънояш чунин аст: «Ба Худо аз шайтони рондашуда паноҳ мебарам». Ин ибора дар Қуръони Карим сурати Нас, ояти 1 зикр шудааст: «Қул аъузу бироббин-нос» — «Бигӯ: Ба Парвардигори одамон паноҳ мебарам».
Аҳамияти Таъвуз дар Ҳаёти Инсон
Такрори Таъвуз на танҳо як расми шариъат аст, балки инъикоси ҳолати руҳӣ ва эҳтиёҷи доимии инсон ба ҳимояи илоҳӣ мебошад. Инсон дар ҷараёни зиндагӣ доимо бо мушкилот, васвасаҳо ва озмоишҳо рӯбарӯ мешавад. Дар ин ҷо Таъвуз ба ҳайси калди махсус ва қалъаи ҳифзат амал мекунад.
Соҳаҳои асосии таъсири Таъвуз:
- Ҳифзи нафс аз гуноҳ: Вақте ки инсон ба кори носавоб майл пайдо мекунад, такрори «Аъузу биллоҳ» дарқалб шавқу ҳаваси бадро суст мекунад ва ӯро аз гуноҳ нигоҳ медорад.
- Дур шудан аз васвасаи шайтон: Шайтон ҳамеша кӯшиш мекунад, ки инсонро ба роҳи гумроҳӣ кашида, нияти хешро тағйир диҳад. Таъвуз ин васвасаро бартараф мекунад.
- Оғози корҳои хайр: Пеш аз хондани Қуръон, намоз гузоштан, таом хурдан ва ҳатто пеш аз хобидан гуфтани Таъвуз суннат аст. Ин нишонаи он аст, ки инсон ҳар корро ба номи Худо ва бо ёрии Ӯ оғоз мекунад.
- Роҳи ҳалли мушкилот: Дар ҳолатҳои душвор, тарс ва изтироб, инсон бо гуфтани Таъвуз арому субутро пайдо мекунад, зеро медонад, ки паноҳгоҳи Ӯ бепойбар аст.
Таъвуз ва Забони Тоҷикӣ
Забони тоҷикӣ бо бойии луғавӣ ва ифодагиаш машҳур аст. Ҳамчунин ки маълум аст, забон воситаи муҳимтарини алоқаи байни одамон буда, калимаҳояш сермаъно мебошанд. Истилоҳоти динӣ ба монанди Таъвуз низ ба ин гурӯҳи калимаҳои сермаъно дохил мешаванд, ки ҳам маънои луғавӣ (паноҳ хостан) ва ҳам маънои истилоҳӣ (эътиқод ба қудрати Худо)-ро дар бар мегиранд. Ин калима дар забони рӯзмараи мо чун ифодаи эҳтиёткунӣ ва таваккал ба Худо ҷой гирифтааст.
Фарқи байни Таъвуз ва Басмала
Аксари вақт Таъвуз бо Басмала («Бисмиллоҳи рроҳмани рроҳим») якҷоя зикр мешаванд, вале онҳо маънои мухталиф доранд:
- Таъвуз, дархости ҳимоя ва паноҳ бурдан аз шарру бадӣ аст (эмин хостан).
- Басмала — оғози кор ба номи Худо ва умедворӣ ба раҳмати Ӯ аст (хушбинтӣ ва баракат).
Яъне, аввал инсон аз шар паноҳ мебарад (Таъвуз) ва сипас кори хешро бо умед ба раҳмати Худо оғоз мекунад (Басмала). Ин ду ҳолати руҳӣ якдигарро пурра мекунанд.
Хулоса
Таъвуз ибораест, ки дар вақти мусибат, тарс, васваса ва пеш аз ибодат истифода бурда мешавад. Ин ибора нишони он аст, ки инсон заифӣ ва камчиниҳои худро эътироф карда, худро ба қудрати бенуқсони Худо супорад. Аз ин рӯ, дар ҳар қадами зиндагӣ ба ёд доштани Таъвуз ва амал кардан ба он, инсонро аз бадӣҳо нигоҳ медорад ва ба ӯ субот ва осудагӣ мебахшад.